Wat is dialyse?

Beslissing tot dialyse

Vaak komt er een moment waarop, ondanks het dieet en de behandeling met medicijnen, de nieren niet langer hun diverse functies kunnen vervullen. De afvalstoffen hopen zich op, het overtollige water wordt niet meer uitgescheiden en het ionenevenwicht (natrium, kalium...) is verstoord. In dat geval is een nierfunctievervangende behandeling nodig, dialyse genoemd, om het bloed regelmatig te zuiveren. De beslissing om te starten met dialyse hangt ook af van de klachten van de patiënt.

Dialyse, een scheidingsproces

Dialyse is een scheidingsproces waarbij de lichaamsnoodzakelijke stoffen gescheiden worden van de afvalstoffen. Dit proces vindt plaats langs een vlies (membraan) dat gedeeltelijk doorlaatbaar is. De afvalproducten in het bloed gaan door het vlies heen naar de dialysevloeistof (aan de andere kant van het membraan). De samenstelling van deze vloeistof ligt dicht bij die van bloedplasma. Het membraan waardoor de filtering gebeurt, wordt halfdoorlaatbaar genoemd: het laat kleine moleculen zoals natrium en kalium door, maar houdt bijvoorbeeld rode bloedcellen en eiwitten tegen.

Hemodialyse en peritoneale dialyse

Bij hemodialyse wordt het bloed van de patiënt via een slangetje naar de kunstnier geleid, waarin zich de membranen voor zuivering en de dialysevloeistof bevinden. Zodra het bloed gefilterd is, wordt het teruggestuurd naar de patiënt. Hemodialyse gebeurt in het ziekenhuis, in een autodialysecentrum of thuis. Bij peritoneale dialyse wordt het bloed niet naar buiten geleid, maar fungeert het eigen buikvlies - d.w.z. het vlies dat de buikorganen bedekt - als membraan voor zuivering. De spoelvloeistof wordt via een slangetje of een katheter tot in de buik gebracht. Peritoneale dialyse gebeurt thuis.

Hemodialyse

Wat is hemodialyse?

Bij hemodialyse wordt het bloed van de patiënt via een slangetje naar de kunstnier geleid, waar zich de membranen voor zuivering en de spoelvloeistof (of dialysaat) bevinden. De kunstnier bestaat uit een filter, de dialysator, die een membraan bevat dat beide compartimenten scheidt. Het eerste bevat het bij de patiënt afgetapte bloed, het tweede de dialysevloeistof. De uitwisseling tussen het bloed en de dialysevloeistof gebeurt via dit membraan, zodat de bloedsamenstelling weer in evenwicht raakt en afvalstoffen zoals creatinine en het overtollige water geëlimineerd worden.

Aanbrengen van een fistel

Om het aftappen van het bloed te vergemakkelijken, moet een chirurg eerst een fistel aanleggen ter hoogte van de onderarm, als verbinding tussen een slagader en een ader. De ader zet uit door de verhoogde druk van het slagaderlijke bloed. Daardoor is de uitgezette ader aanprikbaar, zodat het bloed met voldoende druk tot in het dialyseapparaat kan worden geleid. Nadat het door de kunstnier is gepasseerd, wordt het teruggestuurd naar de patiënt via een andere punctie in de fistel. Uiteraard moet die fistel zorgvuldig verzorgd worden om zolang mogelijk functioneel te blijven. 70 tot 80% van de fistels is na drie jaar nog altijd bruikbaar.

Thuis of in het ziekenhuis

Hemodialyse gebeurt twee tot drie keer per week. Een sessie duurt tussen drie en vijf uur.

Hemodialyse gebeurt meestal in het ziekenhuis, maar onder bepaalde voorwaarden kan ze ook thuis of in een zogenaamd autodialysecentrum plaatsvinden. Die oplossing is een mooi compromis: de patiënt monteert zelf zijn toestel, maar wordt geholpen door een medisch team, dat minder talrijk is dan in het ziekenhuis.

Hoe verloopt de hemodialyse?

De patiënt wordt vóór elke hemodialysesessie gewogen, om na te gaan hoeveel hij sinds de vorige sessie is bijgekomen. Na het aanprikken van de fistel, kan de hemodialyse beginnen. Tijdens de sessie kan de patiënt lezen, slapen, muziek beluisteren of tv-kijken. Na de dialyse wordt hij opnieuw gewogen, om zijn "droog gewicht" te kennen, d.w.z. het gewicht na eliminatie van het overtollige water.

Peritoneale dialyse

Wat is peritoneale dialyse?

Bij deze behandeling wordt het bloed niet buiten het lichaam geleid, maar fungeert het eigen buikvlies als gedeeltelijk doorlaatbaar membraan. Het buikvlies is namelijk een dubbel membraan rond de buikwand en de buikorganen (darmen, maag, lever, enz.). Normaal gezien zitten beide membranen aan elkaar vast. De spoelvloeistof wordt via een katheter in de minuscule ruimte gebracht tussen de twee membranen. Het buikvlies heeft een oppervlakte van ongeveer 2 m2 en is rijkelijk bevloeid met kleine bloedvaatjes. De uitwisselingen gebeuren dan ook tussen het bloed in de buikvliesbloedvaten en de spoelvloeistof die is ingebracht in de buik.

CAPD

Bij CAPD (Continue Ambulante Peritoneale Dialyse) laat de patiënt via een slang, die vooraf is ingebracht onder de navel, een zak van ongeveer twee liter spoelvloeistof (dialysaat) leeglopen in de buik. De oplossing blijft drie tot vier uur in de buikholte en neemt geleidelijk de afvalstoffen, het water en de overtollige moleculen uit het bloed op die door het buikvlies stromen en met de spoelvloeistof geëlimineerd worden. Vervolgens laat de patiënt de gebruikte spoelvloeistof leeglopen in een lege zak en laat hij een zak met nieuwe spoelvloeistof leeglopen in de buikholte. Dit uitwisselen van de vloeistoffen duurt ongeveer een halfuur. Het hele proces wordt drie tot vier keer per 24 uur herhaald. Overdag blijft de spoelvloeistof enkele uren in contact met het buikvlies, 's nachts 8 tot 12 uur. Tussen de wisselingen door kan de patiënt zijn normale activiteiten vervullen.

APD

APD (Automatische Peritoneale Dialyse) steunt op hetzelfde principe, maar gebeurt alleen 's nachts, tijdens de slaap, gedurende 8 tot 12 uur. Vóór het slapengaan verbindt de patiënt de buikkatheter met een aantal zakken spoelvloeistof (16 tot 20 liter), die op hun beurt gekoppeld zijn aan het voorgeprogrammeerde apparaat. Het wisselen van de vloeistoffen gebeurt automatisch. De machine regelt de wisseltijden, laat de gebruikte vloeistof uitlopen en vult de buikholte weer met een nieuwe vloeistof. APD is voor sommige patiënten minder belastend, omdat er overdag geen zakken moeten worden gewisseld. Het is een ideale therapie voor mensen die overdag werken en voor schoolkinderen.

De gezondheidstoestand bij dialyse

De positieve kant zien

Het is evident dat dialyse een zware psychische belasting betekent. De patiënt ervaart de frequente dialysesessies vaak als een inperking van zijn vrijheid. Toch blijken de meeste patiënten ermee te kunnen leven. Wie de positieve kant van het plaatje kan zien, zal de behandeling makkelijker aanvaarden: de onzekerheid van de periode vóór de dialyse is voorgoed voorbij, het leven gaat verder en er kunnen weer plannen gemaakt worden. En voor patiënten die op een transplantatie wachten, is de dialysefase synoniem van hoop.

Sociale relaties

Een normaal sociaal leven leiden, kan voor dialysepatiënten een hopeloze zaak lijken. Toch blijkt dat in de praktijk niet zo te zijn. De banden met de partner, gezinsleden en vrienden/kennissen worden vaak juist hechter. Toch moeten partners soms opletten voor foute rolpatronen waarbij ze de patiënt te veel bemoederen. Door inzicht te krijgen in dit soort verkeerde houding en er zich over te informeren, kan de partner tijdig reageren en de relatie positief doen evolueren.

Een geschikte donor vinden

Wat is een geschikte donor?

Donor en ontvanger moeten dezelfde bloedgroep hebben.

Analyse van de rode bloedcellen

U kunt alleen een donornier ontvangen van iemand waarvan u ook bloed kunt krijgen.

De witte bloedcellen

Is uw bloedgroep compatibel met die van de donor, dan worden met een bloedtest de genetische kenmerken nagegaan van de witte bloedcellen (HLA-systeem) van de donor en de ontvanger. HLA-antigenen van donor en ontvanger moeten zo dicht mogelijk bij elkaar liggen.

Geen andere zieckten

De donor mag uiteraard geen nierinsufficiëntie hebben of een aandoening die tot nierinsufficiëntie kan leiden (zoals diabetes), en mag ook geen kanker of een overdraagbare ziekte (aids) hebben.

Levende of overleden donor

Een donornier kan afkomstig zijn van iemand die net gestorven is of van een levende donor. De meeste getransplanteerde nieren komen van patiënten die hersendood zijn. Soms komen de vader, de moeder, een broer of een zus in aanmerking als levende donor. De kans om een nier te vinden met dezelfde genetische kenmerken is groter bij dichte familieleden dan bij niet-verwante donoren.

Toch kunnen in sommige gevallen ook de partner of een goede vriend als donor optreden, op voorwaarde dat ze dezelfde bloedgroep hebben (in dat laatste geval wordt er geen rekening gehouden met de HLA-compatibiliteit).

Leven met één nier

Personen die een nier afstaan, kunnen een normaal leven blijven leiden met één nier. De nieren hebben immers een zeer grote reservecapaciteit. Wel loopt de donor een iets hoger risico op hoge bloeddruk of proteïnurie.

Eurotransplant

Wanneer de patiënt in aanmerking komt voor transplantatie, komt hij of zij op een wachtlijst van Eurotransplant. Eurotransplant is een internationale organisatie die de toewijzing van donororganen coördineert, afhankelijk van de HLA-compatibiliteit. Als een dergelijke gelegenheid zich voordoet, wordt de patiënt op de hoogte gebracht en moet hij zo snel mogelijk naar het ziekenhuis waar de transplantatie zal gebeuren.

Wachttijd

De wachttijd voor een transplantatie kan lang zijn, soms meer dan twee jaar. Dat hangt af van verschillende factoren: het beperkte aantal beschikbare nieren, de bloedgroep en het (al dan niet frequente) weefseltype van de patiënt.

Reacties op een transplantatie

Een meestal snel herstel

Een niertransplantatie is een eenvoudige ingreep. De patiënt mag meestal al na enkele dagen opstaan, en in 75% van de gevallen werkt de nieuwe nier al na drie of vier dagen. Het ziekenhuisverblijf duurt meestal twee tot drie weken.

Afstoting voorkomen

Na een niertransplantatie moet de patiënt levenslang geneesmiddelen nemen om afstoting van de nieuwe nier te voorkomen. Deze medicijnen onderdrukken het afweersysteem en minimaliseren de kans op afstoting. Toch hebben ze een nadeel: ze verhogen de vatbaarheid voor infecties. Er kunnen nog andere bijwerkingen optreden, maar de meeste patiënten kunnen er goed mee leven. Bovendien worden deze geneesmiddelen steeds beter verdragen.

Gemengde gevoelens

Soms voelt de patiënt zich leeg of down na een geslaagde niertransplantatie. Hij heeft nu eindelijk meer levenskwaliteit, maar de transplantatie confronteert hem ook weer met het verleden, toen zijn leven nog beheerst werd door zijn chronische ziekte. Het komt er nu op aan een nieuwe impuls te geven aan zijn leven. Alleenstaanden hebben het na afloop soms ook moeilijk met het verlies van sociaal contact met de andere patiënten in het dialysecentrum.